
హైదరాబాద్ నుంచి ముంబై వెళ్లే జాతీయ రహదారి 65 పక్కన, సంగారెడ్డి జిల్లా సదాశివపేట మండలంలో ఒక చిన్న గ్రామం ఉంది. పేరు నందికంది (Nandikandi). రోజూ వేలాది వాహనాలు ఈ మార్గంలో వెళ్తుంటాయి. అయితే హైవేకు ఒక కిలోమీటరు లోపు దూరంలో, వెయ్యేళ్ల నాటి ఒక అరుదైన శివాలయం దాగి ఉందని చాలామందికి తెలియదు. అదే శ్రీ రామలింగేశ్వరస్వామి ఆలయం.
హైవే నుంచి లోపలికి తిరిగి కొద్ది దూరం వెళ్తే రాతి ప్రాంగణం, ఎత్తైన శిఖరం, ధ్వజస్తంభం కనిపిస్తాయి. చుట్టూ పల్లెటూరి నిశ్శబ్దం. లోపల మాత్రం నక్షత్రాకారంలో నిర్మితమైన గర్భగుడి, భూమిజ శైలి శిఖరం, స్తంభాలపై చెక్కిన పురాణ శిల్పాలు, ఐదు ప్రాచీన శాసనాలు నిలుచున్నాయి. ఇవన్నీ ఈ క్షేత్రాన్ని తెలంగాణలోని కళ్యాణి చాళుక్యుల కళకు ఒక ప్రత్యక్ష సాక్ష్యంగా నిలబెడతాయి. రాష్ట్ర రాజధానికి సుమారు 70 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్నా, ఇప్పటికీ పెద్దగా ప్రచారం లేని ఈ ఆలయం నిజానికి ఒక దాగిన రత్నం.
ఐదు శాసనాలు చెబుతున్న చరిత్ర
ఈ ఆలయాన్ని కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలంలో, సుమారు పదో శతాబ్ది చివర నుంచి 11వ శతాబ్ది ప్రారంభం నాటికి నిర్మించినట్టు శిల్పశైలి, శాసనాలు సూచిస్తున్నాయి. ఖచ్చితమైన నిర్మాణ సంవత్సరం శాసనాల్లో లేదు. అయితే ఆలయంలోని ఐదు శాసనాలు ఈ క్షేత్రపు చరిత్రను స్పష్టంగా నిలబెడతాయి.
ధ్వజస్తంభంపై ఉన్న శాసనం ప్రకారం, కళ్యాణి చాళుక్య రాజు రెండో తైలపుడు (అహవమల్ల) కాలంలోనే ధ్వజస్తంభ ప్రతిష్ఠ జరిగింది. ఆయన పాలన సుమారు క్రీ.శ. 973 నుంచి 996 వరకు సాగింది. ఆలయం ముందు భాగంలోని శిలాశాసనంలో మహామండలేశ్వరుడు పంపవే, కోవూరు (నేటి కోహీర్) గ్రామాన్ని రామలింగేశ్వరునికి దానంగా ఇచ్చినట్టు ఉంది. సెలయేరు బావి పక్కన మరో శాసనం త్రిభువనమల్ల బిరుదాంకితుడైన ఆరో విక్రమాదిత్యుని కాలం నాటిది—క్రీ.శ. 1086. శాసన పాఠంలో ఈ గ్రామం పాత పేరు కిరియకన్ది గా కనిపిస్తుంది.
అంటే ఈ ఆలయం కేవలం ఒకసారి కట్టి వదిలేసిన కట్టడం కాదు. తైలపుని కాలం నుంచి విక్రమాదిత్యుని కాలం వరకు, సుమారు ఒక శతాబ్ది పాటు ఇక్కడ దానాలు, పూజలు, ఆలయ పోషణ సాగాయని శాసనాలే చెబుతున్నాయి. పశ్చిమ తెలంగాణ అప్పట్లో కళ్యాణి చాళుక్యుల పాలనలో ఉండేది. నందికంది ఆ వారసత్వంలో నేటికీ బతికి ఉన్న కొన్ని ఆలయాల్లో ఒకటి. శతాబ్దాల తర్వాత కూడా ఆ శాసనాలు ఇక్కడే నిలిచి, ఈ నేలపై నడిచిన రాజుల పేర్లను గుర్తు చేస్తున్నాయి.
నక్షత్రాకార గర్భగుడి, భూమిజ శిఖరం
ఈ ఆలయపు అసలు ప్రత్యేకత దాని నిర్మాణంలోనే ఉంది. గర్భగుడి నక్షత్రాకారంలో ఉంటుంది. సుమారు 16 కోణాల ఈ ప్రణాళికను షోడశ ఉపచారాలకు సంబంధించిన చిహ్నంగా స్థానికులు వివరిస్తారు. శిఖరం భూమిజ శైలిలో ఎత్తుగా, అంచెలంచెలుగా ఆకాశం వైపు లేచి నిలుస్తుంది. ముఖమంటపం, అంతరాళం, గర్భగుడి కలిసి ఒకే ప్రాచీన ఆలయ ప్రణాళికను చూపిస్తాయి.

గర్భగుడి చుట్టూ నడిస్తే నక్షత్రాకారం మరింత స్పష్టమవుతుంది. ప్రతి కోణం, ప్రతి అంచు వెనుక శిల్పుల లెక్క ఉంది. కాలం, వాతావరణం శిఖరపు రాతిని మార్చినప్పటికీ, అసలు ఆకృతి ఇప్పటికీ నిలిచి ఉంది. శిల్ప చరిత్ర నిపుణులు ఈ ఆలయాన్ని 11వ శతాబ్ది ప్రారంభ కళ్యాణి చాళుక్య శైలికి ఒక ముఖ్య ఉదాహరణగా గుర్తించారు. ఇక్కడి రథ ఆకారపు గోడలు, భూమిజ శిఖరం తర్వాతి కాలంలో తెలంగాణలో వచ్చిన కాకతీయ ఆలయ నిర్మాణంపై కూడా ప్రభావం చూపాయని వారి అభిప్రాయం. బయటి నుంచి చూస్తే ఇది సాధారణ చదరపు గర్భగుడి కాదు—శిల్పశాస్త్రం, భక్తి రెండూ కలిసిన నిర్మాణం.
గర్భగుడిలో రామలింగేశ్వర స్వామి లింగరూపంలో కొలువై ఉన్నారు. ద్వారం ఇరువైపులా ద్వారపాలకులు, దక్షిణం వైపు సుమారు ఐదు అడుగుల ఎత్తున మహాగణపతి విగ్రహం ఉంది. ఈ విగ్రహం ఎడమవైపు చూస్తున్నట్టు ఉండడం ఇక్కడి ప్రత్యేకతగా చెబుతారు.
ఏడు తామర మొగ్గల తోరణం
ఆలయ ప్రవేశ తోరణం మరో అద్భుతం. రాతి తోరణంపై ఏడు తామర మొగ్గలు కిందికి చూస్తున్నట్టు చెక్కబడి ఉన్నాయి. వాటి మధ్య ఆరు రంధ్రాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆరు రంధ్రాలు ఆరు ఋతువులకు ప్రతీకలని స్థానికులు చెబుతారు. ఉదయం సూర్యకిరణాలు ఈ రంధ్రాల ద్వారా ప్రయాణించి, ఋతువును బట్టి ఒక్కో రంధ్రం ద్వారా గర్భగుడిలోని శివలింగంపై పడతాయని ఆలయ సేవకులు, గ్రామస్థులు వివరిస్తారు. తోరణంపై తూర్పు వైపు నటరాజు, పడమర వైపు గజలక్ష్మి శిల్పాలు సర్వాంగసుందరంగా చెక్కబడి ఉన్నాయి.
ఈ నిర్మాణం కేవలం అందం కోసమే కాదు. సూర్యగతిని, ఋతుచక్రాన్ని ఆలయ నిర్మాణంలో కలిపిన చాళుక్య శిల్పుల తెలివికి ఇది ఒక నిదర్శనం. రాతిలో కాంతిని లెక్కించి చెక్కిన ఈ తోరణం, నందికందిని సాధారణ గ్రామాలయాల నుంచి వేరు చేస్తుంది. ఉదయం దర్శనానికి వెళ్తే ఈ విశేషాన్ని మరింత స్పష్టంగా గ్రహించవచ్చు.
నవరంగ మండపంలో శిల్పవైభవం
గర్భగుడి ముందు నవరంగ మండపం ఉంది. తూర్పు, ఉత్తరం, దక్షిణం వైపు ప్రత్యేక ద్వారాలున్న ఈ మండపంలో సుమారు 22 స్తంభాలు ఉన్నాయి. ప్రతి స్తంభం భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, అన్నింటిపైనా సూక్ష్మమైన శిల్పకళ కనిపిస్తుంది. నటరాజు, వరాహావతారం, నరసింహుడు హిరణ్యకశిపుని సంహరించే దృశ్యం, మహిషాసురమర్దిని, కాళీమాత, నృత్యగణపతి, కుమారస్వామి, వాగ్దేవి, దిక్పాలకులు, అప్సరసలు—శైవ, వైష్ణవ, శాక్త సంప్రదాయాలు ఒకే మండపంలో కలిసిపోయాయి.
స్తంభాలను ఒక్కోదాన్ని తిరిగి చూస్తే, ఒకే రాతి నుంచి చెక్కిన పనితనం కనిపిస్తుంది. యుద్ధ సన్నివేశాలు, నృత్య భంగిమలు, దేవతా మూర్తులు పక్కపక్కన చెక్కబడి ఉన్నాయి. తొందరగా చూసి వెళ్లే క్షేత్రం కాదు ఇది. ఒక్కో స్తంభం దగ్గర నిలబడితే ఒక్కో కథ కనిపిస్తుంది.

గర్భగుడి ముందు నల్లరాతి నంది కొలువై ఉంది. మెడలో హారాలు, పక్కల అలంకారాలు చెక్కిన ఈ నంది శిల్పం ఆలయంలోని అత్యంత ఆకట్టుకునే విగ్రహాల్లో ఒకటి. చరిత్రలో జరిగిన దాడుల్లో ఈ ఆలయంలోని కొన్ని విగ్రహాలు, నంది చెవులు దెబ్బతిన్నాయి. తర్వాతి కాలంలో నంది చెవులను సిమెంట్తో బాగుచేశారు. ఆ గాయాల జాడలు ఇప్పటికీ కనిపిస్తాయి.
స్థానిక కథనాలు
ఈ దాడుల గురించి గ్రామంలో ఒక కథ నానుతోంది. స్థానిక కథనం ప్రకారం, ఔరంగజేబు సైనికులు ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి వచ్చి నంది కాలిపై కొట్టారు. అప్పుడు పెద్ద ధ్వని వినిపించడంతో సైనికులు భయపడి పారిపోయారని చెబుతారు. ఇది శాసన ఆధారంతో నిర్ధారించిన చరిత్ర కాదు. అయితే ఆలయం ఎన్నో ఒడిదుడుకులు దాటి నేటికీ నిలిచి ఉందని స్థానికులు ఈ కథ ద్వారా గుర్తు చేసుకుంటారు.
ప్రాంగణంలో పార్వతీదేవి, వినాయకుడు, నవగ్రహాలకు చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. మహాశివరాత్రి, కార్తీక మాసం రోజుల్లో భక్తులు ఎక్కువగా వస్తారు. మిగతా రోజుల్లో ఈ క్షేత్రం నిశ్శబ్దంగా, ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. రాజధానికి దగ్గరగా ఉన్నా ప్రచారం తక్కువగా ఉండడం వల్ల, ఇక్కడి శిల్పాలను నెమ్మదిగా చూసే అవకాశం ఇప్పటికీ దొరుకుతోంది.

ఆధ్యాత్మికంగా ఇది శివుని క్షేత్రం. చారిత్రకంగా ఇది కళ్యాణి చాళుక్యుల శిల్ప వారసత్వం. ఈ రెండూ ఒకేచోట కనిపించడమే ఈ క్షేత్రపు గొప్పదనం. పెద్ద కోటలు, ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రాల జాబితాలో ఇది తరచు కనిపించదు. అయినా ఒకసారి ప్రాంగణంలో నిలబడి శిఖరాన్ని, నందిని, శాసనాలను చూస్తే, హైదరాబాద్కు ఇంత దగ్గరగా ఇంతటి చరిత్ర ఎలా దాగి ఉందో అనిపిస్తుంది. భక్తికి దర్శనం, చరిత్రకు పాఠం—రెండూ ఇక్కడే దొరుకుతాయి. కాబట్టి ఇది కేవలం ఒక త్వరపాటు దర్శనం కాదు. కొంత సమయం కేటాయించి, ఆలయం చుట్టూ నడిచి, శిల్పాలను పరిశీలించి చూడదగిన క్షేత్రం.
ఎలా చేరుకోవాలి
హైదరాబాద్ నగరం నుంచి నందికంది సుమారు 65 నుంచి 72 కిలోమీటర్ల దూరం. పటాన్చెరు, కంది మీదుగా ముంబై జాతీయ రహదారి (NH65)లో సుమారు ఒకటిన్నర గంటలో చేరుకోవచ్చు. ఆలయం హైవేకు దాదాపు ఒక కిలోమీటరు లోపు దూరంలో ఉంది. సంగారెడ్డి పట్టణం నుంచి సుమారు 15 కిలోమీటర్లు, 20 నిమిషాల ప్రయాణం. జహీరాబాద్, బీదర్ వైపు వెళ్తున్నవారికి కూడా మార్గమధ్యలో దర్శనం చేసుకునేందుకు ఇది అనుకూలం.
సంగారెడ్డి, సదాశివపేట, జహీరాబాద్ వైపు వెళ్లే బస్సుల్లో నందికంది స్టాప్లో దిగి, అక్కడి నుంచి కొద్ది దూరం ఆటోలో లేదా నడచి ఆలయం చేరుకోవచ్చు. రెండు, నాలుగు చక్రాల వాహనాలకు ప్రాంగణం దగ్గర పార్కింగ్ సౌకర్యం ఉంది.
ఆలయం సాధారణంగా ఉదయం నుంచి సాయంత్రం వరకు తెరిచి ఉంటుంది. శివరాత్రి, కార్తీక మాసం వంటి ప్రత్యేక సందర్భాల్లో సమయాలు మారవచ్చు కాబట్టి, వెళ్లేముందు స్థానికంగా నిర్ధారించుకోవడం మంచిది. వాతావరణం పరంగా అక్టోబర్ నుంచి ఫిబ్రవరి వరకు సందర్శనకు అనుకూలం. మహాశివరాత్రి, కార్తీక పౌర్ణమి రోజుల్లో ఇక్కడ ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతాయి. ఉదయం బయలుదేరి దర్శనం చేసుకుని, శిల్పాలను నెమ్మదిగా చూసి తిరిగి రావడానికి ఒక ఉదయం సరిపోతుంది.
వెయ్యేళ్ల కిందటి శిల్పులు చెక్కిన నక్షత్రాకార గర్భగుడి, ఋతువులను తాకే తోరణం, శాసనాల్లో మిగిలిన రాజుల పేర్లు—ఇవన్నీ హైదరాబాద్ సమీపంలోనే, ఒక చిన్న గ్రామంలో నిలిచి ఉన్నాయి. చాళుక్యుల కళను, శైవ భక్తిని ఒకేసారి చూడాలంటే నందికంది రామలింగేశ్వరస్వామి ఆలయం ఒక రోజు యాత్రకు చాలు.
ఈ వార్తపై మీ స్పందన?
🔥 గత 24 గంటల్లో అత్యధికంగా చదివిన వార్తలు
ఇవి గత 24 గంటల్లో ఎక్కువ మంది చదివిన వార్తలు



